QICHWA: HUK LLAQTA, HUK SIMI, HUK QILLQA

Sapa watam Tawantin Suyu llaqtakunapi kuyakuywan qichwa siminchikta yuyarinchik. 27 puchaw, aymuray killapim qichwa runakunaqa rimasqanchik simimanta rimanakunanchikpaq llamkayninchikmanta tumpata samaykunchik.


Qichwa llaqtanchikpa simintaqa iskay rikchaq sutikunawanmi riqsichkanchik; wakinkum “runa simiwan” sutichanku, wakinkunañataqmi “qichwa simiwan” riqsinku.


Chayna kachkaptinpas allinmi imayna kay simikuna rikurimusqanmanta tumpallatapas rimaykuy. Yuyayniyuq runakuna willakusqanmanhinaqa ‘runa simi’ nisqanchikqa, allpanchikkunaman ispañul runakuna yaykurqamuspankus llaqta masinchikkunata llumpay chiqnikuywan qawarqaku; ‘runa’ nispa sutichasqaku. Chay watakunapiqa runa masinchikkunaqa sallqa uywahina qawasqas kasqa, chiqnikuywan rikusqas kasqa.


Llaqta masinchikkunapa rimasqanta uyarispankuñataqsi ispañulkunaqa nisqaku “runapa simin” nispa. Kaynaqa chay watakunapiqa runa simi nisqanchikqa ancha chiqnikuywan rimasqachiki karqa. Ispaña runakunaqa rimasqanchik simitaqa manas paykunapa rimasqan simitahinachu kuyaywan qawasqaku. Llumpay chiqnikuywansi qawasqaku.


Chayna chiqnisqa kachkaptinpas paykunaqa allintam qichwa siminchiktaqa rimayta yacharqurqaku. Taytachanku ñutqunchikman, chilinanchikman, nunanchikman yaykuchinankupaqmi kikinchikpa siminchikpi rimapayawarqanchik. Chayllapaqyá siminchiktaqa rimarqaku. Huk ruraykunapiqa kastilla simillapi rimaqku. Kayraykum qichwa rimaq runakunaqa siminkuta qipacharqaku, pinqakurqaku, chiqnikurqurqaku. Aswanmi watakuna purisqanmanhinaqa ñakakuy tikrakamuchkanña.


Elmer Castellanos De la Cruz

14 views